Select Your Language

Farming Guide of Black Mustard

  1. Climate and Season
  • Black mustard is a cool season crop.
  • Best temperature: 10–25°C.
  • Grown as a Rabi Crop in India (Sown in October–November, harvested in February–March).
  • Needs cool, dry weather during growth and clear, dry conditions at harvest.
  1. Soil Requirements
  • Prefers well-drained loamy soil with good fertility.
  • Tolerates a wide range of soils, but avoid saline and water logged lands.
  • Soil pH: 6.0 – 7.5.
  1. Land Preparation
  • 2–3 ploughings + harrowing to get fine tilth.
  • Apply 10–12 tons/ha FYM (Farmyard Manure) during last ploughing.
  • Fields should be well leveled for uniform germination.
  1. Seed and Sowing
  • Seed rate: 5–6 kg/ha.
  • Spacing:
    • Row to Row: 30–45 cm
    • Plant to Plant: 10–15 cm
  • Depth: Sow seeds at 1.5–2 cm depth.
  • Method: Line sowing or seed drill for better crop stand.
  • Germination takes 5–8 days.
  1. Nutrient Management
  • Recommended dose (per hectare):
    • N: 80 kg
    • P₂O₅: 40 kg
    • K₂O: 40 kg
  • Half nitrogen + full P and K → at sowing.
  • Remaining Nitrogen → top dress at 30 days after sowing.
  1. Irrigation
  • Crop is drought tolerant but irrigation improves yield.
  • Critical stages:
    a) Pre-flowering
    b) Pod formation
  • Normally 2–3 irrigations are sufficient.
  • Avoid water stagnation (roots are sensitive to water logging).
  1. Weed Management
  • Weeding at 20–25 days after sowing is essential.
  • 1–2 manual weeding or intercultivation.
  • Pre-emergence herbicide like Pendimethalin (1 kg) can be applied.
  1. Pest and Diseases
  • Pest:
    • Mustard aphid → spray neem oil or Dimethoate.
    • Painted bug → hand collection, dusting with Malathion.
  • Diseases:
    • Alternaria blight → spray Mancozeb or copper oxychloride.
    • White rust → avoid waterlogging, spray Metalaxyl.
  1. Harvesting
  • Crop ready in 110–140 days.
  • Harvest when pods turn yellowish-brown but before shattering.
  • Cut plants, dry for 5–7 days, then thresh and clean seed.

काली सरसों की खेती मार्गदर्शिका

1. जलवायु और मौसम

काली सरसों एक ठंडे मौसम की फसल है।

उपयुक्त तापमान: 10–25°C

भारत में इसे रबी फसल के रूप में उगाया जाता है (बुवाई: अक्टूबर–नवंबर, कटाई: फरवरी–मार्च)।

फसल की वृद्धि के दौरान ठंडा एवं शुष्क मौसम तथा कटाई के समय साफ और सूखा मौसम उपयुक्त होता है।

2. मिट्टी की आवश्यकता

अच्छी उर्वरता वाली, जल निकासयुक्त दोमट मिट्टी सर्वोत्तम रहती है।

यह विभिन्न प्रकार की मिट्टियों में उगाई जा सकती है, लेकिन लवणीय एवं जलभराव वाली भूमि से बचें।

मिट्टी का pH: 6.0–7.5

3. भूमि की तैयारी

2–3 जुताई एवं पाटा लगाकर भुरभुरी मिट्टी तैयार करें।

अंतिम जुताई के समय 10–12 टन/हेक्टेयर गोबर की सड़ी हुई खाद (FYM) डालें।

अच्छे अंकुरण के लिए खेत समतल होना चाहिए।

4. बीज एवं बुवाई

बीज दर: 5–6 किग्रा/हेक्टेयर

दूरी:

  • पंक्ति से पंक्ति: 30–45 सेमी
  • पौधे से पौधा: 10–15 सेमी

गहराई: 1.5–2 सेमी

विधि: लाइन बुवाई या सीड ड्रिल

अंकुरण 5–8 दिनों में हो जाता है।

5. पोषक तत्व प्रबंधन

प्रति हेक्टेयर अनुशंसित मात्रा:

  • नाइट्रोजन (N): 80 किग्रा
  • फॉस्फोरस (P₂O₅): 40 किग्रा
  • पोटाश (K₂O): 40 किग्रा

आधा नाइट्रोजन तथा पूरा फॉस्फोरस एवं पोटाश बुवाई के समय दें।

शेष नाइट्रोजन बुवाई के 30 दिन बाद टॉप ड्रेसिंग के रूप में दें।

6. सिंचाई

यह फसल सूखा सहन कर सकती है, लेकिन सिंचाई से उत्पादन बढ़ता है।

महत्वपूर्ण अवस्थाएँ:

  • फूल आने से पहले
  • फली बनने के समय

सामान्यतः 2–3 सिंचाइयाँ पर्याप्त होती हैं।

खेत में जलभराव न होने दें।

7. खरपतवार प्रबंधन

बुवाई के 20–25 दिन बाद निराई-गुड़ाई आवश्यक है।

1–2 बार हाथ से निराई या अंतर-खेती करें।

प्री-इमर्जेंस खरपतवारनाशी पेंडीमेथालिन (1 किग्रा) का उपयोग किया जा सकता है।

8. कीट एवं रोग प्रबंधन

कीट:

  • सरसों माहू (Aphid) – नीम तेल या डाइमेथोएट का छिड़काव करें।
  • पेंटेड बग – हाथ से संग्रह करें या मैलाथियान का भुरकाव करें।

रोग:

  • अल्टरनेरिया ब्लाइट – मैन्कोजेब या कॉपर ऑक्सीक्लोराइड का छिड़काव करें।
  • व्हाइट रस्ट – जलभराव से बचें तथा मेटालेक्सिल का छिड़काव करें।

9. कटाई

फसल 110–140 दिनों में तैयार हो जाती है।

जब फलियाँ पीली-भूरी हो जाएँ लेकिन फटने से पहले कटाई करें।

कटाई के बाद पौधों को 5–7 दिन सुखाकर मड़ाई करें और बीज साफ करें।

કાળી રાઈ ખેતી માર્ગદર્શિકા

1. હવામાન અને મોસમ

કાળી રાઈ ઠંડા હવામાનનો પાક છે.

યોગ્ય તાપમાન: 10–25°C

ભારતમાં તે રવિ પાક તરીકે ઉગાડવામાં આવે છે (વાવણી: ઑક્ટોબર–નવેમ્બર, કાપણી: ફેબ્રુઆરી–માર્ચ).

વૃદ્ધિ દરમિયાન ઠંડું અને શુષ્ક હવામાન તથા કાપણી સમયે સ્વચ્છ અને સૂકું વાતાવરણ જરૂરી છે.

2. જમીનની જરૂરિયાત

સારી ફળદ્રુપતા ધરાવતી અને પાણીના સારા નિતારવાળી દોમટ જમીન શ્રેષ્ઠ છે.

વિવિધ પ્રકારની જમીનમાં ઉગી શકે છે, પરંતુ ક્ષારિય અને પાણી ભરાઈ રહેતી જમીન ટાળવી.

pH: 6.0–7.5

3. જમીનની તૈયારી

2–3 વખત ખેડ અને હેરો ચલાવી જમીન ભુરભુરી બનાવવી.

છેલ્લી ખેડ સમયે 10–12 ટન/હેક્ટર સડેલું ગોબર ખાતર (FYM) આપવું.

સમાન અંકુરણ માટે ખેતર સમતલ હોવું જોઈએ.

4. બીજ અને વાવણી

બીજ દર: 5–6 કિગ્રા/હેક્ટર

અંતર:

  • હારથી હાર: 30–45 સે.મી.
  • છોડથી છોડ: 10–15 સે.મી.

વાવણીની ઊંડાઈ: 1.5–2 સે.મી.

પદ્ધતિ: લાઇન વાવણી અથવા સીડ ડ્રિલ

અંકુરણ 5–8 દિવસમાં થાય છે.

5. પોષણ વ્યવસ્થાપન

પ્રતિ હેક્ટર ભલામણ:

  • નાઇટ્રોજન (N): 80 કિગ્રા
  • ફોસ્ફરસ (P₂O₅): 40 કિગ્રા
  • પોટાશ (K₂O): 40 કિગ્રા

અડધું નાઇટ્રોજન તથા સંપૂર્ણ ફોસ્ફરસ અને પોટાશ વાવણી સમયે આપવું.

બાકીનું નાઇટ્રોજન વાવણી પછી 30 દિવસે આપવું.

6. સિંચાઈ

પાક દુષ્કાળ સહન કરી શકે છે, પરંતુ સિંચાઈથી ઉત્પાદન વધે છે.

મહત્વના તબક્કા:

  • ફૂલ આવતાં પહેલાં
  • શીંગો બનતી વખતે

સામાન્ય રીતે 2–3 સિંચાઈ પૂરતી રહે છે.

ખેતરમાં પાણી ભરાઈ રહે તે ટાળવું.

7. નીંદણ વ્યવસ્થાપન

વાવણી પછી 20–25 દિવસે નીંદણ નિયંત્રણ જરૂરી છે.

1–2 વખત હાથથી નીંદણ અથવા આંતરખેડ કરવી.

પ્રી-ઇમર્જન્સ પેન્ડિમેથાલિન (1 કિગ્રા) નો ઉપયોગ કરી શકાય છે.

8. જીવાત અને રોગ નિયંત્રણ

જીવાતો:

  • રાઈનો માવો – નીમ તેલ અથવા ડાઇમેથોએટનો છંટકાવ કરવો.
  • પેઇન્ટેડ બગ – હાથથી એકત્રિત કરવું અથવા મેલાથિયનનો ઉપયોગ કરવો.

રોગો:

  • અલ્ટરનેરિયા બ્લાઇટ – મેન્કોઝેબ અથવા કૉપર ઑક્સીક્લોરાઇડનો છંટકાવ કરવો.
  • વ્હાઇટ રસ્ટ – પાણી ભરાવાથી બચવું અને મેટાલેક્સિલનો છંટકાવ કરવો.

9. કાપણી

પાક 110–140 દિવસમાં તૈયાર થાય છે.

શીંગો પીળાશ પડતી ભૂરી થાય ત્યારે, ફાટતાં પહેલાં કાપણી કરવી.

છોડને કાપીને 5–7 દિવસ સૂકવવા, પછી મલણી કરીને બીજ સાફ કરવા.

काळी मोहरी लागवड मार्गदर्शक

1. हवामान व हंगाम

काळी मोहरी हे थंड हवामानातील पीक आहे.

योग्य तापमान: 10–25°C

भारतामध्ये हे रब्बी हंगामात घेतले जाते (पेरणी: ऑक्टोबर–नोव्हेंबर, काढणी: फेब्रुवारी–मार्च).

वाढीच्या काळात थंड व कोरडे हवामान आणि काढणीच्या वेळी स्वच्छ व कोरडे हवामान आवश्यक असते.

2. मातीची आवश्यकता

चांगला निचरा होणारी सुपीक गाळमाती योग्य असते.

विविध प्रकारच्या मातीत पीक घेता येते, परंतु खारट व पाणी साचणारी जमीन टाळावी.

मातीचा pH: 6.0–7.5

3. जमीन तयारी

2–3 वेळा नांगरणी करून कुळवणी करावी.

शेवटच्या नांगरणीवेळी 10–12 टन/हेक्टर कुजलेले शेणखत द्यावे.

समान उगवण होण्यासाठी जमीन समतल असावी.

4. बियाणे व पेरणी

बियाण्याचे प्रमाण: 5–6 कि.ग्रॅ./हेक्टर

अंतर:

  • ओळ ते ओळ: 30–45 से.मी.
  • झाड ते झाड: 10–15 से.मी.

पेरणीची खोली: 1.5–2 से.मी.

पद्धत: ओळीत पेरणी किंवा सीड ड्रिल

उगवण 5–8 दिवसांत होते.

5. अन्नद्रव्य व्यवस्थापन

प्रति हेक्टर शिफारस:

  • नत्र (N): 80 कि.ग्रॅ.
  • स्फुरद (P₂O₅): 40 कि.ग्रॅ.
  • पालाश (K₂O): 40 कि.ग्रॅ.

अर्धे नत्र व संपूर्ण स्फुरद व पालाश पेरणीवेळी द्यावे.

उर्वरित नत्र पेरणीनंतर 30 दिवसांनी द्यावे.

6. सिंचन

हे पीक दुष्काळ सहन करू शकते, परंतु सिंचनामुळे उत्पादन वाढते.

महत्त्वाच्या अवस्था:

  • फुलोऱ्यापूर्वी
  • शेंगा धरण्याच्या वेळी

साधारण 2–3 पाण्याच्या पाळ्या पुरेशा असतात.

शेतात पाणी साचू देऊ नये.

7. तण व्यवस्थापन

पेरणीनंतर 20–25 दिवसांनी तण नियंत्रण करणे आवश्यक आहे.

1–2 वेळा खुरपणी किंवा आंतरमशागत करावी.

पेंडीमेथालिन (1 कि.ग्रॅ.) तणनाशक वापरू शकता.

8. कीड व रोग व्यवस्थापन

किडी:

  • मावा – नीम तेल किंवा डायमेथोएट फवारावे.
  • पेंटेड बग – हाताने गोळा करणे किंवा मॅलाथियॉन भुरकावणे.

रोग:

  • अल्टरनेरिया ब्लाइट – मॅन्कोझेब किंवा कॉपर ऑक्सीक्लोराइड फवारावे.
  • व्हाईट रस्ट – पाणी साचू देऊ नये व मेटालेक्सिल फवारावे.

9. काढणी

पीक 110–140 दिवसांत तयार होते.

शेंगा पिवळसर-तपकिरी झाल्यावर, फुटण्यापूर्वी काढणी करावी.

झाडे कापून 5–7 दिवस वाळवावीत, नंतर मळणी करून बियाणे स्वच्छ करावे.